C&A Insight ฉบับที่ 40 เดือน กรกฎาคม - กันยายน 2569

IAS 28 ชี้ชัด Fair Value Option

ใครบ้างที่เลือกใช้ FVTPL สำหรับเงินลงทุนในบริษัทร่วมและการร่วมค้าได้?

เมื่อวันที่ 26 มิถุนายน 2569 คณะกรรมการมาตรฐานการบัญชีระหว่างประเทศ (IASB) ได้ออกข้อแก้ไข IAS 28 Investments in Associates and Joint Ventures เพื่อทำให้ชัดเจนยิ่งขึ้นว่า กิจการลักษณะใดมีสิทธิเลือกวัดเงินลงทุนในบริษัทร่วม (Associates) และการร่วมค้า (Joint Ventures: JVs) ด้วยมูลค่ายุติธรรมผ่านกำไรหรือขาดทุน (Fair Value Through Profit or Loss: FVTPL) ตาม IFRS 9 แทนการใช้วิธีส่วนได้เสีย (Equity Method)

แม้เป็นการแก้ไขเฉพาะจุด แต่มีความสำคัญต่อการนำ IFRS 18 Presentation and Disclosure in Financial Statements มาใช้ เพราะนอกจากต้องพิจารณาว่า “ใครมีสิทธิเลือก FVTPL” แล้ว กิจการยังต้องพิจารณาต่อว่า ผลกำไรหรือขาดทุนจากการวัดมูลค่ายุติธรรมควรแสดงอยู่ใน Operating หรือ Investing category ตาม IFRS 18

หลักของ IAS 28 ยังเหมือนเดิม: Equity Method เป็นหลัก

โดยทั่วไป IAS 28 กำหนดให้เงินลงทุนในบริษัทร่วมและการร่วมค้าใช้ Equity Method อย่างไรก็ตาม มาตรฐานมีข้อยกเว้นสำหรับเงินลงทุนที่ถือโดย หรือถือโดยทางอ้อมผ่านกิจการบางประเภท เช่น venture capital organisation, mutual fund, unit trust หรือกิจการอื่นที่มีลักษณะคล้ายคลึงกัน (similar entity) โดยกิจการที่เข้าเงื่อนไขสามารถเลือกวัดเงินลงทุนดังกล่าวด้วย FVTPL ตาม IFRS 9 แทน Equity Method ได้

ตามหลักปกติ การเลือก Fair Value Option ต้องพิจารณาแยกสำหรับบริษัทร่วมหรือการร่วมค้าแต่ละราย ณ วันที่รับรู้เงินลงทุนนั้นเป็นครั้งแรก

ประเด็นที่เป็นปัญหาในทางปฏิบัติคือ คำว่า “similar entity” ครอบคลุมกิจการใดบ้าง เพราะกิจการบางแห่งมี “การลงทุน” เป็นกิจกรรมทางธุรกิจหลัก แต่ไม่ได้จัดตั้งหรือมีรูปแบบทางกฎหมายเป็น venture capital organisation, mutual fund หรือ unit trust โดยตรง จึงเกิดความแตกต่างในการตีความว่ากิจการเหล่านี้สามารถใช้ Fair Value Option ตาม IAS 28 ได้หรือไม่

ข้อแก้ไขใหม่: “similar entity” ชัดเจนขึ้น

ข้อแก้ไข IAS 28 ทำให้ขอบเขตของ similar entity ชัดเจนขึ้น โดยครอบคลุมถึงกิจการที่มี การลงทุนในสินทรัพย์บางประเภทเป็นกิจกรรมทางธุรกิจหลัก (a main business activity of investing in particular types of assets) ตามแนวคิดใน IFRS 18 paragraph 49(a)

สาระสำคัญจึงไม่ได้อยู่ที่ “ชื่อ” หรือ “รูปแบบทางกฎหมาย” ของกิจการเพียงอย่างเดียว แต่ต้องพิจารณา ลักษณะกิจกรรมทางธุรกิจที่แท้จริงของกิจการ ด้วย

อย่างไรก็ตาม การแก้ไขนี้ ไม่ได้เปิดโอกาสให้ทุกกิจการเลือก FVTPL สำหรับ Associate หรือ JV ได้ตามต้องการ แต่เป็นการทำให้ขอบเขตของกิจการที่มีสิทธิใช้ข้อยกเว้นเดิมชัดเจนขึ้น และเชื่อมโยงกับแนวคิดเรื่อง main business activities ภายใต้ IFRS 18

ไม่จำเป็นต้องมี “Associate หรือ JV” เป็นกิจกรรมการลงทุนหลักโดยตรง

อีกประเด็นที่สำคัญคือ กิจการไม่จำเป็นต้องมี การลงทุนในบริษัทร่วมหรือการร่วมค้าโดยเฉพาะ เป็นกิจกรรมทางธุรกิจหลัก จึงจะเข้าเงื่อนไข Fair Value Option

ตัวอย่างเช่น กิจการมี การลงทุนในสินทรัพย์ทางการเงินเป็น main business activity และในขณะเดียวกันถือเงินลงทุนในบริษัทอีกแห่งหนึ่งจนมีอิทธิพลอย่างมีนัยสำคัญและเงินลงทุนนั้นกลายเป็นบริษัทร่วม แม้บริษัทร่วมดังกล่าวจะไม่ได้เกี่ยวข้องโดยตรงกับกิจกรรมการลงทุนหลักของกิจการ กิจการก็ยังอาจเข้าเงื่อนไขของ IAS 28 และสามารถเลือกวัดเงินลงทุนดังกล่าวด้วย FVTPL ได้

นี่คือจุดสำคัญของข้อแก้ไข เพราะช่วยลดความแตกต่างในการตีความว่า main business activity ต้องเชื่อมโยงโดยตรงกับ Associate หรือ JV ที่กำลังพิจารณาหรือไม่

ใช้ FVTPL ได้ ≠ Fair Value Gain/Loss ต้องอยู่ Operating

จุดที่ต้องระมัดระวังอย่างมาก คือ สิทธิในการเลือกวิธีวัดตาม IAS 28 กับ การจัดประเภทรายได้และค่าใช้จ่ายตาม IFRS 18 เป็นคนละเรื่องกัน

การที่กิจการเข้าเงื่อนไขและเลือกวัด Associate หรือ JV ด้วย FVTPL ไม่ได้หมายความโดยอัตโนมัติว่า Fair Value Gain or Loss จะต้องแสดงอยู่ใน Operating category

กล่าวอีกนัยหนึ่ง ต้องแยกการพิจารณาออกเป็น 2 ขั้นตอน

ขั้นที่ 1 — Measurement:
IAS 28 ตอบคำถามว่า กิจการมีสิทธิเลือก FVTPL แทน Equity Method หรือไม่

ขั้นที่ 2 — Classification:
IFRS 18 ตอบคำถามว่า รายได้หรือค่าใช้จ่ายที่เกิดขึ้นจากเงินลงทุนนั้นควรอยู่ใน Operating หรือ Investing category

ตัวอย่าง: Fair Value Gain 10 ล้านบาท จะอยู่ที่ใด?

สมมติว่า บริษัท A มีการลงทุนในสินทรัพย์ทางการเงินเป็น main business activity และถือเงินลงทุนใน บริษัท B ซึ่งมีสถานะเป็นบริษัทร่วม หากบริษัท A เข้าเงื่อนไขตาม IAS 28 บริษัท A อาจเลือกวัดเงินลงทุนใน B ด้วย FVTPL ได้

หากในปีนั้นมูลค่ายุติธรรมของเงินลงทุนใน B เพิ่มขึ้น 10 ล้านบาท บริษัท A จะรับรู้ Fair Value Gain จำนวน 10 ล้านบาท

แต่เรื่องยังไม่จบเพียงเท่านั้น

เมื่อจัดทำงบกำไรขาดทุนตาม IFRS 18 บริษัท A ต้องพิจารณาต่อว่า การลงทุนดังกล่าวเกี่ยวข้องกับ specified main business activity ของกิจการหรือไม่ หากไม่ใช่ Fair Value Gain จำนวน 10 ล้านบาทนั้นอาจต้องจัดอยู่ใน Investing category ไม่ใช่ Operating category

ดังนั้น

“มีสิทธิใช้ FVTPL หรือไม่?”
กับ
“Fair Value Gain/Loss อยู่ Operating หรือ Investing?”

เป็น คนละคำถาม และต้องประเมินแยกจากกัน

งบเฉพาะกิจการกับงบรวม อาจได้คำตอบไม่เหมือนกัน

ประเด็นนี้ยิ่งมีความสำคัญในระดับกลุ่มบริษัท เพราะ IFRS 18 ให้พิจารณา main business activity ในระดับของ reporting entity

ตัวอย่างเช่น บริษัทย่อยแห่งหนึ่งมีการลงทุนในสินทรัพย์เป็น specified main business activity และเป็นผู้ถือเงินลงทุนในบริษัทร่วมโดยตรง บริษัทย่อยอาจเข้าเงื่อนไขเลือก FVTPL และ Fair Value Gain or Loss อาจถูกจัดอยู่ใน Operating category ในงบการเงินของบริษัทย่อย

แต่เมื่อจัดทำงบการเงินรวม หากในระดับกลุ่มบริษัท การลงทุนดังกล่าวไม่ได้เป็น specified main business activity ของกลุ่ม รายได้หรือค่าใช้จ่ายจากเงินลงทุนเดียวกันอาจถูกจัดอยู่ใน Investing category

จึงไม่ควรนำข้อสรุปเรื่อง classification จากงบการเงินของกิจการหนึ่งไปใช้กับอีก reporting entity โดยอัตโนมัติ

Initial recognition กับ Initial application of IFRS 18 ต้องแยกให้ออก

ตามหลักปกติของ IAS 28 การเลือก Fair Value Option จะพิจารณาสำหรับเงินลงทุนแต่ละรายการ ณ วันที่รับรู้เงินลงทุนนั้นเป็นครั้งแรก (initial recognition)

อย่างไรก็ตาม ข้อแก้ไขครั้งนี้มีข้อกำหนดในช่วงเปลี่ยนผ่านสำหรับกิจการที่มี Associate หรือ JV อยู่ก่อนแล้วและใช้ Equity Method อยู่

เมื่อกิจการ เริ่มนำ IFRS 18 มาใช้ (initial application of IFRS 18) และเข้าเงื่อนไขตามข้อแก้ไข IAS 28 กิจการที่มีสิทธิอาจเลือกเปลี่ยนการวัดเงินลงทุนดังกล่าวจาก Equity Method เป็น FVTPL ตาม IFRS 9 ได้ตามข้อกำหนดที่เกี่ยวข้อง

ดังนั้น จึงไม่ควรเข้าใจว่า Fair Value Option สามารถเลือกได้เฉพาะวันที่ลงทุนใน Associate หรือ JV เป็นครั้งแรกเท่านั้น

เริ่มใช้เมื่อใด?

ข้อแก้ไข IAS 28 เชื่อมโยงกับการนำ IFRS 18 มาใช้ โดย IFRS 18 มีผลบังคับใช้สำหรับรอบระยะเวลารายงานประจำปีที่เริ่มในหรือหลังวันที่ 1 มกราคม 2027 และอนุญาตให้นำมาใช้ก่อนกำหนดได้

กิจการจึงควรเตรียมประเมินตั้งแต่ก่อนวันเริ่มใช้ว่า

กิจการเข้าข่ายเป็นกิจการที่มีสิทธิใช้ Fair Value Option หรือไม่ เงินลงทุนรายการใดอาจเลือก FVTPL และหากเลือกแล้ว ผลกำไรหรือขาดทุนจากการวัดมูลค่าจะถูกจัดประเภทอย่างไรภายใต้ IFRS 18

จำง่าย ๆ ด้วย 3 คำถาม

สาระของข้อแก้ไข IAS 28 ครั้งนี้สามารถสรุปเป็น 3 คำถามได้ว่า

1. ใครมีสิทธิเลือก?
พิจารณาจาก IAS 28 และลักษณะ main business activity ของกิจการ

2. จะวัดอย่างไร?
Equity Method หรือ หากเข้าเงื่อนไขและเลือกใช้ Fair Value Option ก็วัดด้วย FVTPL ตาม IFRS 9

3. ผลจากการวัดจะแสดงไว้ที่ใด?
พิจารณาต่อภายใต้ IFRS 18 ว่า Fair Value Gain or Loss อยู่ใน Operating หรือ Investing category

หัวใจสำคัญจึงอยู่ที่การ แยก “สิทธิในการเลือกวิธีวัด” ออกจาก “การจัดประเภทผลจากการวัด” ให้ชัดเจน เพราะแม้กิจการจะมีสิทธิเลือกใช้ FVTPL สำหรับเงินลงทุนใน Associate หรือ JV ตาม IAS 28 ก็ไม่ได้หมายความว่า Fair Value Gain or Loss จะต้องอยู่ใน Operating category เสมอไป

ที่มา: IFRS Foundation, Amendments to the Fair Value Option (IAS 28 Investments in Associates and Joint Ventures), June 2026.